II. Tại sạo tuổi trẻ hay mơ?

Nhưng vấn đề được đặt ra hôm nay là:"Tại sao tuổi trẻ hay mơ?" Tôi nghĩ rằng nguyên nhân của sự thèm khát mơ mộng nơi giới trẻ phải được tìm trong chính những sự biến đổi sâu xa và căn bản của họ trên ba phương diện : thể lý, tinh thần và đạo đức.

Về phương diện thể lý: Ở tuổi dậy thì , trước hết tưởng phải nói tới sự xuất hiện của cái mà ta gọi là "những đặc điểm của giới tính " như: hình dáng, thể xác, giọng nói, bộ ngực, kinh nguyệt vv. . . Nếu đi vào chi tiết của sự tăng trưởng ấy, chúng ta sẽ nhận thấy ở tuổi này, nơi con trai cũng như con gái, các khúc xương, nhất là xương tay dài ra một cách mau lẹ, khiến nam cũng như nữ đều có những cử chỉ ngượng ngịu, vụng về. Các thí nghiệm của Mendouse cho biết thêm : Vào thời kỳ này : vòng ngực dãn ra , răng mọc đầy đủ . Các bắp thịt rắn lại, tim chuyển từ 184 gam sang 218 gam, áp lực động mạch từ 13,7 sang 14,5 . ốc trước nặng 1,290 gam sang 1,435 gam, tức đã đạt được sức nặng bình thường của nó.

Sự tăng trưởng mau lẹ này đòi hỏi ở thanh thiếu niên rất nhiều calci và phôt- pho. Thời này họ dễ cảm thấy mệt và cần ngủ mỗi đêm ít nhất là 9 tiếng đồng hồ.

Nếu tuổi dậy thì là tuổi của tăng trưởng, thì một cách sâu xa hơn , và nếu lập lại kiểu nói của các nhà sinh lý, ta sẽ bảo tuổi này là "khúc quanh của các tuyến nội tiết "(le tournant endocrinien). ở đây thiết tưởng nên nhường lời cho một y sĩ : Bác sĩ Tanner tuyên bố: "Về các tuyến nội tiết,người ta có thể xác định rằng chúng tăng trưởng rất mạnh mẽ nơi đa số thanh niên và thiếu nữ. Lại có lối phân tiết mới  do não thùy, các thần kinh thượng thận và các hạch sinh dục phát ra".

Để biết não thùy quan trọng như thế nào, ta chỉ cần nhớ lại vai trò của nó là hướng dẫn và chỉnh đốn những lối tiết của các hạch khác.Quyền năng của não thùy trên tính tình con người, trên Ỷ thức và lo âu cũng rất đáng kể. Mà nơi người thanh niên thiếu nữ, như ta sẽ thấy, những nguyên nhân, những cơ hộI gây nên lo âu không phải là hiếm. Nào những dao động của tuổi dậy thì trên phương diện thể lỶ, nào việc chọn nghề, nào việc khám phá ngỡ ngàng cái vũ trụ bao la của người lớn. . . (ngỡ ngàng  vì thanh niên, thanh nữ giờ đây không còn là trẻ con mà cũng chưa hẳn là người lớn ) Thêm vào đó,  trí tưởng tượng rất phong phú của tuổi này lại càng làm tăng thêm sự lo âu đó.

Ngoài sự ngỡ ngàng và lo âu nói trên , thiết tưởng còn phải nói tới một thứ ngượng ngùng khác của người thanh niên thiếu nữ, do sự tăng trưởng quá đột ngột của dáng vóc họ và đặc biệt nơi con trai, việc vỡ giọng có thể là nguyên nhân gây đau khổ ít nhiều cho họ trước những lời nhạo báng vô tình của bạn hữu, bà con.

Trên phương diện tinh thần : ta nhận thấy ở tuổi dậy thì, khả năng lý luận được phát triển một cách mạnh mẽ . Đặc biệt giới thanh niên rất ưa thích tranh luận , họ tranh luận hăng say, tranh luận không ngớt (có khi không thấu triệt vấn đề đang tranh luận) Thanh nữ tuy ít trổ tài hùng biện hơn các bạn thanh niên , song nơi họ cái nhu cầu tham dự vào " thế giới của người lớn " để được người lớn hiểu biết và chấp nhận mình không kém phần sâu xa và cấp bách. Cả đôi bên đều ao ước được tham dự , tham dự cách hoàn toàn và mới mẻ, nghĩa là bằng sáng kiến của họ vào một thế giới rộng lớn , bao la hơn thế giới họ sống từ trước đến giờ.

Tuy nhiên, nếu mức độ thành thục của suy luận nơi người thanh niên thanh nữ có gia tăng,  thì ngược lại ,cũng vào thời này , hai năng lực thấy và nghe của họ lại ngừng phát triển, mặc dù ở tuổi này họ rất nhạy cảm trước những màu sắc, tiết điệu và mùi hương .

Nơi cả hai, ở thời kỳ này, sự chú ý cố ý ( attention volontaire) bị suy giảm, nhường lối cho thứ chú Ỷ tự phát (attention spontanée).

Ký ức của họ cũng biến đổi một cách sâu đậm. Ký ức khẩu thuộc (mémoire verbale)không còn được dễ dàng như khi hồi lên bảy lên tám (ta hiểu vì sao thanh thiếu nữ học thuộc lòng là cả một sự khó khăn). Ký ức luận lý (mémoire logique) cũng bị sa sút trước sức mạnh hầu như vạn năng của kỶ ức hiện tượng (thứ kỶ ức giúp ta hồi tưởng lại cuộc sống dĩ vãng). Trí tưởng tượng trở thành vương đế trong suôt thời kỳ này với những ước mơ tương lai phóng về những chân trời mới lạ.

Đồng thời, trí hiểu gia tăng nhưng lại được chiết ra làm nhiều loại: Loại trí hiểu có tính cách lý thuyết hay thực tế, loại trí hiểu chuyên môn khoa học, văn chương hay nghệ thuật. . . Đây chính là thời kỳ mà người bạn trẻ cần được hướng nghiệp đúng theo loại trí hiểu mà họ có.

Do những biến đổi nói trên, thanh niên thiếu nữ thường có những mối bận tâm rất đặc biệt về tình yêu, nghề nghiệp và tôn giáo đi liền với thứ nhân sinh quan rất "lý tưởng" trong đó nhu cầu tuyệt đối độc đáo ở tuổi họ phải đụng độ quá nhiều với những thực tại tầm thường của cuộc sống. Sự đụng độ này gây nên cái phản ứng lập dị rất đặc biệt nơi giới trẻ, lập dị trong ngôn ngữ, trong cách điểm trang và phục sức , mà xét cho cùng, đó chẳng qua chỉ là phương thế để người bạn trẻ tự minh xác và bảo vệ cái tôi của họ trong hoàn cảnh khó khăn (là phải bước vào thế giới mình muốn tham dự một cách hoàn toàn song chưa đủ khả năng bao quát).

Xét về mặt đạo đức, cái phản ứng tự vệ của người bạn trẻ sẽ đặt vào trong một bầu khí bất ổn chứa đầy mâu thuẫn, giao tranh. Thực tế cho chúng ta thấy những va chạm thường thi nhau tiếp diễn về bất cứ một sự gì hay có khi lại không vì gì cả. Thường thường , sự đụng độ giữa thanh niên và cha mẹ chỉ do sự bất mãn của thanh niên khi xin tiền mà không có, muốn ăn mặc theo sở thích mà không được,muốn tự mình chọn bạn mà cha mẹ không cho, muốn đi dạo phố buổi chiều mà cha mẹ ngăn cấm.. Sự đụng độ này thường kéo theo một số phản ứng đôi khi thô bạo hay bất nhã mà chúng ta nên hiểu như những lối thể hiện vụng về và khốn khổ của một cái tôi đang cảm thấy mình bị đe dọa và muốn trở thành tuyệt đối.

Thế nhưng, thế giới hữu hình này lại được dệt bằng những cái tương đối, và ngay cả khi ước muốn trở thành tuyệt đối, người bạn trẻ cũng vấp phải trên chính bản thân mình những cái hoàn toàn tương đối. Do đó mà có sự dao động của tuổi thanh niên, có cơn khủng hoảng Ềgiải phóngỂ thể hiện qua lối sống ngang tàng hay qua những tràng cảm nghĩ đen tối khiến người bạn trẻ mới hôm qua là đứa con ngoan của gia đình, là một học sinh gương mẫu của lớp , nay trở thành một thanh niên (hay một thanh nữ) ương ngạnh đối với cũng chính môi trường ấy. Phải chăng vì cái vũ trụ trước đây khi người thanh niên hay thanh nữ còn thơ bé , đã được xem như là vững chãi và có hệ thống thì nay lại xuất hiện với họ như là biến dịch bất tận và chứa chấp những đợi chờ lo lắng ? Phải chăng vì trước đây phục tùng quyền bính được xem như là bảo đảm chắc chắn cho sự an toàn đạo đức cá nhân, thì nay người thanh niên lại cảm thấy như bị thôi thúc phải đi tìm sự an ninh ấy bằng một thái độ khước từ và phản kháng ? Làm sao cắt nghĩa được sự biến đổi sâu sa ấy trong lối nhìn của thanh niên thanh nữ về cuộc đời và về chính họ? Tôi nghĩ rằng sự biến đổi ấy phải được cắt nghĩa bằng cái nhu cầu sống tự lập của họ, muốn tự mình xây dựng lấy đời mình. Mà thực vậy, vào thời này người thanh niên thanh nữ như Ỷ thức ra một bổn phận mới cho nếp sống thiêng liêng và đạo đức của mình,phải đạt tới mẫu người lỶ tưởng bằng nỗ lực của chính họ. Nhu cầu tự lực này nếu được hướng dẫn, sẽ phát triển một cách bình thường, tích cực và lành mạnh (trường hợp sinh viên đi làm để khỏi phiền đến cha mẹ..) Trái lại, nếu chỉ nghe theo sở thích của tình cảm, nhu cầu này có thể phát hiện một cách tiêu cực và bệnh hoạn. Trường hợp thanh niên muốn đốt giai đoạn, nhảy vào cái thế giới của người lớn (phim ảnh, sách báo, kinh nghiệm) sớm quá, chưa được chuẩn bị.

Lại nữa, nếu thanh niên, theo định nghĩa là con người chống đối (l'adolescent est un opposant) ấy chỉ vì : Chưa đủ sức tạo cho mình một cá tính đầy đủ, người thanh niên đã có một Ỷ chí rõ rệt là không muốn giống người khác. Nhân cách của họ, trước khi đạt được một lối thể hiện tích cực phong phú, sẽ bắt đầu bằng thái độ tiêu cực và chống đối.

Sự chống đối kéo theo nhu cầu lẩn thoát rất đặc biệt của tuổi trẻ, và đời họ phải vượt qua bên ngoài. Ra đâu? và ở đâu ra? Ố Thưa: trước tiên là ra khỏi chính họ . Sự Ềra ngoài’ này cắt nghĩa được phần nào lỶ do vì sao thanh niên thanh nữ khó tự chủ, khó tự kiểm điểm và tự điều khiển lấy mình. Vì rằng, tự điều chế, tự chỉ huy bao hàm rằng con người phải thực hiện một sự thắng vượt những sở thích ngông cuồng để tiến vào chiều sâu của tâm linh đạo đức. Còn hỏi "ra đâu?" Tôi xin trả lời:

Thường thường, thanh niên sẽ ra ngoài đường phố, tức đi vào cái vũ trụ náo động và xê dịch của loài người.

Thanh nữ thì thích đi vào cái vũ trụ lặng lẽ mơ màng và tưởng tượng để ở đó dệt những mộng vàng mơ ước ngày mai.

Nhưng, tại sao lại phải lẩn thoát chính mình và cảnh sống của mình để tìm ra bên ngoài như thế? Thưa: vì tuổi trẻ có khuynh hướng đổ trách nhiệm cho môi trường mình sống khi họ gặp phải khó khăn (khủng hoảng nội tâm, bất trắc ngoại tại). Khi đó, điều gì không xuôi chảy, ấy là vì cha,vì mẹ,vì anh, vì em, vì thầy, vì bạn. . .chứ không bao giờ hay rất ít khi vì mình.

Tâm lý học cũng cắt nghĩa nhu cầu lẩn thoát của tuổi trẻ như ước muốn được thoát khỏi tầm tay của người lớn, khỏi sự điều khiển của người lớn. Cho dù người lớn có hòa đồng vui vẻ cùng họ, họ vẫn cho rằng người lớn vẫn không thật, người lớn cứng cõi, người lớn nghiêm khắc, hay gì gì nữa. . .ấy chỉ vì người lớn, dưới mắt tuổi trẻ, là hiện thân của quyền bính. Chỉ có thế thôi.

Vâng, chỉ có thế thôi, nhưng điều đó cũng đủ để lật đổ cả hệ thống giá trị ngàn xưa và nêu lên một khuyết điểm khác của tuổi trẻ:  tính khí bất thường hay thay đổi của họ. Mới hôm qua Trung đề cao một nhân vật,Trung tưởng như mình có thể liều chết để bảo vệ danh giá cho người mình ngưỡng mộ, thì hôm nay Trung lại chỉ trích thậm tệ cũng chính nhân vật ấy và cho rằng việc ngưỡng mộ đó, đề cao của mình ngày hôm qua là một việc làm phi lỶ điên rồ.

Nói như thế không phải bảo người trẻ sống một cách lạnh lùng chai đá. Không, không ai "si tình" bằng thanh niên thiếu nữ, mặc dù lối si tình của họ có tính chất nhất thời và cực đoan như chính tính tình của họ. Tất cả những khó khăn của tuổi thanh niên đều thoát thai từ tình trạng thiếu thăng bằng của họ. Một tình yêu muốn được bền bỉ cần được thao luyện theo một kỷ luật nào đó, mà người thanh niên lạI xem kỷ luật như một gánh nặng cần phải quăng đi. Hôm qua còn bé bỏng , người bạn trẻ cần được yêu thương. Tình yêu thụ động trước đây nhường lối cho lối tình yêu chủ động. Tình yêu này bắt đầu thể hiện bằng cách chối bỏ tất cả những thứ tình cảm tự nhiên vẫn có từ trước , đặc biệt đối với gia đình để hướng về phía bạn bè. Giai đoạn này sẽ thấy xuất hiện những tình cảm riêng tư khắng khít, cần được hướng dẫn để khỏi rơi vào lầm lạc cực đoan.

Tình yêu này, người bạn trẻ không chỉ đem trao tặng cho những con người sống động như mình, đồng phái hay khác phái với mình, mà còn đem phân phát cho cho cả thế giới sự vật, như một lý tưởng, một phong trào vv. . . Tuổi trẻ, trong nhiều trường hợp, là tuổi của bất lực nhưng cũng là tuổi của Ỷ chí hào hùng. Bất lực đối với gia đình , người thanh niên lại có thể làm tất cả cho cộng đồng bên ngoài. ễch kỷ đối với gia đình, khép kín trước cha mẹ, thì ngược lạI, họ tỏ ra cởi mở, hào hiệp với bạn bè, quảng đại và tận tụy đối với đoàn thể họ gia nhập (hướng đạo, công giáo tiến hành vv. . .).

Một khuynh hướng khác của tuổi trẻ được ghi nhận: Khuynh hướng cảm phục. Người thanh niên dễ đả phá nhưng cũng dễ nghiêng mình trước tài ba và giá trị. Nhưng đâu là giá trị đích thực phải kiếm tìm, đó mới là điều quan trọng. Vì thực tế ngày nay cho chúng ta thấy, và đây là một sự kiện đau thương gây ưu tư cho bao kẻ thức thời và nhà giáo dục, rất nhiều thanh niên thiếu nữ, thay vì đi tìm những giá trị, lại đắm mình trong những cuộc vui chơi dưới mức tầm thường. Lầm giá trị ? hay cố gắng tìm dẽ dãi ?

Tuổi thanh niên cũng là tuổi kém tin tưởng. Trên phương diện tín ngưỡng, phần nhiều những thắc mắc, những khó khăn, những vấn nạn không được diễn đạt rõ ràng, nó ấm ức bên trong và gây nên một sự dồn ép nội tại, khiến cho thế quân bình của người trai trẻ thêm sa sút. Sự dồn ép đó một khi được giải tỏa bằng đối thoại chân thành và bằng thiện chí học hỏi thì những thái độ tiêu cực trước sẽ biến thái, nhường chỗ cho một lối sống tích cực, phong phú hơn nhiều. Biết bao nhiêu gương mặt hào hùng xuất hiện từ cuộc "trở về" này đã được ghi nhận trong những trang sử Công giáo qua cuốn "Les convertis du 20è siècle"! Do đó, trả lại hay làm sáng tỏ niềm tin cho thanh niên, không phải là một ảo vọng vì tuổi thanh niên, theo tôi . . . trước hết là tuổi hi vọng , tuổi của những dự ước bao la. Trong thanh niên tiềm tàng một khả năng dâng hiến khiến họ nhìn đời như quá chật hẹp không chứa nổi hoài bão vô biên của mình. Thanh niên, xét theo khía cạnh này, là một con người tuyệt đối. Và vì là tuyệt đối nên họ quan niệm rằng cái thế giới vừa mới vừa rộng mà họ muốn đi vào để đóng vai trò trọng yếu cho bản thân, phải không chứa đựng một điều chỉ khiếm khuyết. Thế nhưng, thực tế cho thấy cái thế giới đó còn khiếm khuyết và những người gần gũi họ, cách riêng, cha mẹ họ cũng không " hoàn toàn " như họ tưởng, hay đúng hơn như họ muốn. Thế nên, thời chuyển tiếp này gặp nhiều khó khăn, ngay cả trong bầu khí xã hội và gia đình bình thường.

Tất cả những nhận xét trên đây về thái độ của người thanh niên trước cuộc sống đã hé mở cho ta thấy khá nhiều nguyên nhân cắt nghĩa vì sao tuổi trẻ hay mơ mộng . Ta có thể tóm lại thành 4 nguyên nhân chính:

1. Tuổi trẻ hay mơ vì mơ bao hàm một sự bất mãn với hiện tại.

Cuộc chạm trán xung khắc với thế giới thực tế (gia đình, học đường, xã hội) khiến tuổi trẻ thường tìm bù đắp những nỗi lo âu của mình bằng mộng tưởng.

Mơ, đối với tuổi trẻ, chẳng khác nào "vừng thái dương có thể mang những màu sắc quyến rũ nhất bao phủ lên một khoảng đất cằn cỗi nhất, một cuộc đời buồn tẻ và đen tối nhất".

2. Tuổi trẻ hay mơ vì mơ trả lời cho nhu cầu lẩn thoát của họ, nghĩa là nhu cầu được thoát ra ngoài cảnh sống thực sự.

Họ mơ qua sách vở, báo chí, phim ảnh, mơ để lẩn thoát thực tại, có khi để lên án thực tại. Họ mơ để khai triển những khuynh hướng bị dồn ép hay những tiềm thể chưa được mãn nguyện.

3. Tuổi trẻ hay mơ vì mơ đi kèm với ý định dự liệu tương lai, mơ xuất hiện khi con người bận tâm vạch một đường tiến vào ngày mai. Ngay cả khi trong mơ mộng người bạn trẻ cố xây những lâu đài trên không trung chăng nữa thì tựu trung cũng là những biểu thị về tương lai qua mơ mộng, ta thấy biểu hiện Ỷ chí của một người muốn nắm lấy tương lai. . . và làm chủ đời mình.

4. Tuổi trẻ hay mơ vì mơ trả lời phần nào cho nhu cầu tuyệt đối của họ. Đây ta lắng nghe tiếng nói của một người bạn trẻ:

"Ta đợi người đây, tuyệt đối ơi!
  Dẫu xa, xa cách mấy phương trời. . ."

Vì rằng:

"Ta lớn lên, bước đường không giới hạn
  Có lẽ đâu kìm giữ bởi tay người
  Tuổi hoa hồng kiêu hãnh của ta ơi
  Tình đã hẹn ở trên đường nắng mới!. . ."
                                    (Đinh Hùng, Khi mới lớn)