Năm mươi năm sau, vào một buổi chiều cuối đông, tôi trở lại thăm trường Thiên-Hữu, nay là trường Đại Học Khoa Học - Kỹ Thuật.

1933-1975

Trên những ghế đá có bóng cây che mát, từng nhóm sinh viên nam nữ chuyện trò hoặc ôn bài. Tôi làm quen và ngỏ lời với hai nữ sinh viên giúp tôi vào bên trong thăm lại trường cũ, và trước những yêu cầu khẩn thiết của tôi, họ vui vẻ nhận lời.

Tầng một, phía nhà nguyện trước đây, đông đảo người tụ họp, kẻ ra người vào. Tôi muốn đến đây trước tiên. Tôi không thấy hòa nhập với cảnh vui nhộn, náo nhiệt của tuổi trẻ diễn ra chung quanh. Người ta cười, nói, nghỉ giải lao giữa một buổi hội thảo, bên một quầy giải khát tạm bợ cạnh những chiếc ghế dài, những thùng nước ngọt, nước đá. Trên sân nhà, nước đọng từng vũng, các loa phóng thanh không ngớt inh ỏi và tôi cũng chẳng đoán được họ nói gì. Bên trong, ở phía chính diện, trên một màn đỏ phủ kín có khẩu hiểu "Đảng Cộng Sản Việt Nam Quang Vinh Muôn Năm" và bức hình của Hồ Chủ Tịch được đặt trên một chiếc bàn ở giữa. Thế rồi phút chốc, hiện tại như thoát ra khỏi tôi và giữa đám đông ồn ào kia, tôi đơn độc sống lại một mảnh tình riêng với bao nổi niềm thương nhớ của tháng ngày qua - một quãng đời niên thiếu tại ngôi trường này. Nhà nguyện trước đây luôn trang nghiêm và yên tĩnh, thường đón nhận những ai muốn trong khoảng khắc, tỉnh tâm, tìm một cảm giác quân bình, thanh thản cho tâm hồn. Tôi thấy lại trong ký ức hình tượng một bà Mẹ dịu hiền ôm ấp trong vòng tay trìu mến một trẻ thơ. Trong tôi vang vãng lên những giai điệu kỳ ảo, những bài thánh ca grégorien, khi thúc dục, lúc thiết tha, hòa lẫn với tiếng nhạc đệm của chiếc đàn organ thánh thót bổng trầm.

"Chúng ta tiếp tục chứ bác?" Hai cô sinh viên vẫn kiên nhẫn, chờ đợi ở tôi một phản ứng, một cử động và tôi bừng tỉnh, trở về với thực tế.

Tang Kin Lam, 12/1999

Tôi rảo bước cùng họ rẽ sang hành lang các lớp bên phải và thầm nghĩ chính tôi mới là người hướng dẫn, so về tuổi tác và hiểu biết về lịch sử, địa thế của ngôi trường, nhưng qua bao biến động, thăng trầm, người ta cũng thản nhiên trước những cuộc đổi vị, thay ngôi.

Tôi biết nơi nào, trên những bức tường hay trên sàn nhà, có những đường nứt nẻ và các lối đi, ngõ ngách dẫn đến sân thượng, phòng ngủ, phòng ăn, các lớp học... có lẽ chẳng nơi nào trước đây, mà tôi không đặt chân đến. Tôi đi ngang qua phòng "étude" mà cứ ngỡ rằng tôi sắp vào đây để ôn lại bài vở cho ngày mai. Đến tận cuối hành lang, tôi biết mình đã đi quá phòng thí nghiệm, giang sơn của cha "-c", vì vào các ngày nghỉ lễ, ở đấy bóng dáng cha thấp thoáng, bận rộn với các hóa chất, lọ, bình, hoặc loay hoay, mải mê sửa mấy cái máy chiếu phim cũ kỹ, khi vui thì chạy, khi buồn lại thôi, để rồi những buổi chiếu phim vào chiều thứ năm cho chúng tôi phải đứt đoạn với những phút tạm nghỉ ngoài sân, và tại phòng này, vào năm "seconde", lớp tôi làm bài ôn tập gồm, hóa, Pháp văn vào chiều thứ Bảy và môn nào cũng phải nhuyễn như cháo.

Tôi phóng tầm nhìn ra sân đá bóng, khoảng trống không gian ở đây đã nhường chổ cho những dãy nhà xây cất đơn sơ, lụp xụp dành cho sinh viên nội trú. Cái préau cũng được trùng tu kiên cố thành một nhà kho và bên kia cũng không còn một chổ trống nào. Hàng rào ngang dọc, che chắn, ngăn cách. Tát cả đều có giới hạn, kể cả cuộc thăm viếng của tôi. Tôi không đòi hỏi gì thêm và cũng cảm thấy mãn nguyện. Hơn nữa, tôi không muốn chứng kiến những biến đổi theo thời gian, làm sai lệch hình ảnh của ngôi trường tôi giữ trong tâm khảm. Thay đổi, biến hóa? Trước đây, tôi một "teenager", đam mê, hăng hái, nay mái tóc đã hoa râm, tôi trở nên thủ cựu, hoài cổ.

Tôi dựa lưng vào ghế đá ẩm lạnh, đêm xuống mau, cảnh vật đã trở về với tĩnh lặng. Sao Hôm đã chênh chếch phía tháp nhà thờ dòng Chúa Cứu Thế, bên kia đường về hướng An Cựu.

Xưa, giờ này là giờ étude. Bác gác dan ít nói, chậm rãi đi đóng dãy cửa sổ, rồi thong thả đến kéo chuông báo hiệu giờ cơm tối, và như đàn ong vỡ tổ, chúng tôi tiến về nhà ăn. Thương thương nhớ nhớ những người bạn , h? tản mác đâu đó, ở chân trời góc bể phương xa. Ai đã đặt cho bạn bè những biết danh ngộ nghĩnh? - Hồng lép, Hưng bụng, Viên cổ, Tâm truồi, Phú phở, Hạnh bà già, Ngọc mả ông trạng, mổi đứa một cá tính, lanh lợi, trầm tĩnh hoặc vui tính, khôi hài và thoáng hiện trong ký ức của tôi, những khuôn mặt thân thương của đại gia đình Thiên-Hữu. Chú Hiển tay nhịp, miệng hát, dạy hát bè. Chị bề trên chích hoặc phát thuốc khi chúng tôi cảm lạnh, ho, sốt, và những đứa láu ăn cứ vòi vĩnh xin chị cấp thêm một hộp Pastille Valda hay des Vosges. Bà đốc Chính ngày một, ngày hai, mải bận rộn với chuyện cơm cháo cho bày trẻ. Ông Thọ bàn ăn, vào bữa lỡ buổi chiều, phát từng củ khoai, quả chuối, mắt đăm chiêu theo dõi mấy tên quậy nhất đám.

Trường Đại Học Khoa Học

Và các thầy dạy chúng tôi. Cha Bính hiền hòa, sau bài giảng trong chương trình thường mê hoặc chúng tôi với lời giảng và cách đ?c truyện hấp dẫn. Cha Lập thuyết phục và đam mê trong các bài giảng và là nguồn vô tận về ... sữa bột. Chỉ cần hai ca vào buổi sáng là thấy hiệu quả ngay, hơn cả thuốc nhuận trường. Chúng tôi thường nhắn nhủ với nhau là gặp giờ cha Tôn thì nhớ học bài thật thuộc và chớ dại dột chọc giận người vì má bạn sẽ ửng hồng với dấu ấn của bàn tay cha. Cha Lefas, giọng trầm trầm, giảng không dứt từ đầu giờ cho tới cuối giờ, dạy kiêm nhiều môn: Pháp, Anh, sử và vạn vật cho lớp terminale sau này. Chúng tôi phải tìm cách phân tán mỏng ngay, sau khi quậy một chút dù ở phòng ngủ, phòng étude hay ở lớp học. Cha "pas ça" sẽ xuất hiện tức thì, vì như cha thường nói nửa đùa nửa thật là cha có bốn mắt, hai phía trước và hai phía sau! Bạn cần bài dịch thêm phần văn hoa, bóng bảy? Khỏi lo, hảy đến với cha Oxarango, dù là của Socrate, Platon hay Cicéron hay Sénèque. Nhưng cũng chính ở trường này, chúng tôi đã thu thập được những bài học quý báu, những bài học làm người, biết các giá trị nhân bản, đạo đức, biết chia sẻ với lòng nhân ái, biết độ lượng với lòng vị tha, trọng thầy mến bạn, những bài học toát ra từ những tấm gương sáng của các bậc thầy.

Mat sau truong, 12/1999

Một sinh viên ban chiều hỏi tôi, trường có bề dày thời gian và đào tạo, hẳn chắc có những người xuất thân từ đây đã thành đạt? Tôi không một chút ngờ vực, số đông trong họ đã thành đạt, thành danh và thành nhân.

"Thiên-Hữu hạ nhân, tác chi quân, tác chi sư."

Tôi hồi tưởng lại ngày chúng tôi vui vẻ dự lễ Khánh Bạc 25 năm tổ chức tại trường và bạn bè hẹn nhau sẽ tề tựu vào dịp lễ Khánh Vàng vào năm 1983. Hẹn ước đã không thành. Tòa nhà vẫn còn đó, chỉ khác có tên trường và Alma Mater Thiên-Hữu vẫn tồn tại trong tâm can của chúng tôi với cốt cách, tinh hoa nguyên vẹn.

"Tôi đã đến, đã thấy, (và) đã thắng." Quả vậy, chiều nay, tôi đã đến đây với dụng ý thấy và tìm lại trong hoài niệm cái thế giới nhỏ bé, ấp ủ tình người - nơi tôi đã gởi gấm cả một chuổi ngày tuổi trẻ, hồn nhiên, chuyên chuyện sách đèn cùng bạn bè, khi chưa vướng bận với những lo toan về miếng cơm, manh áo, và tôi có cảm tưởng chúng tôi đã thắng đậm vì chính nơi đây cũng là một bãi chiến trường chống lại giặc dốt. Với sách, vở, bút, phấn làm khí cụ, chúng tôi đã xua đuổi bóng tối của u mê, đần độn. Riêng tôi, hình như tôi cũng tự thắng, tôi đã chế ngự được dòng cảm xúc đang dâng trào trong tôi.

Trong sương đêm, một con đom đóm đến vẩn vơ, chập chờn trước mặt tôi, rồi bổng chạm vào thành tường, như muốn chuyển đạt thông điệp tôi nhắn nhủ, gởi gắm. "Ton souvenir luit en moi comme un ostensoir."

Và như đã từ lâu, cùng với những cuộc vui, nổi buồn xuyên qua đời tôi, kỷ niệm nơi nầy vẫn đậm nét trong tôi.