ThÆt ra, dÜ án này Çáp Ùng cÃp th©i ÇiŠu mong muÓn chung cûa quan låi trong triŠu cÛng nhÜ gi§i ngÜ©i Pháp (công chÙc và ÇiŠn chû) là làm sao có dÜ®c tåi ch° m¶t nŠn giáo døc giá trÎ, khä dï bäo Çäm cho con cái h† Çû khä næng Çäm nhÆn tÃt cä các phÆn s¿ cÃn thi‰t cho xÙ sª, ngõ hÀu có th‹ t¿ túc t¿ chû ª m¶t mÙc Ƕ phäi chæng.

Trong ÇÜ©ng hܧng Çó và v§i s¿ Üng thuÆn kín Çáo cûa nhà ÇÜÖng cu¶c Pháp, m¶t d¿ án Thiên H¿u H†c ñÜ©ng Çã ÇÜ®c thäo hoåch Ç‹ thi‰t lÆp m¶t trÜ©ng trung h†c loåi c° Çi‹n rÆp theo t° chÙc giáo døc bên Pháp. Sau khi các Dòng Tu l§n và các Çoàn th‹ giáo døc Công Giáo bên Pháp ÇSu khܧc tØ không nhÆn ÇiŠu khi‹n công trình này, ñÙc Giám Møc De Guebriant, lúc Çó là BŠ Trên H¶i ThØa Sai tåi Paris (Société des Missions étrangères de Paris) nhÆn ÇÙng ra th¿c hiŒn d¿ án này, sau chuy‰n vi‰ng thæm ñông DÜÖng vŠ, næm 1931.

Ngày 15 tháng 9 næm 1933, ngÜ©i k‰ vÎ ñÙc Giám Møc Allys, ñÙc Cha Chabanon, làm lÍ ban phép lành lÀn Çàu tiên, m¶t trong næm cÖ sª ki‰n trúc d¿ ÇÎnh cho nhà trÜ©ng tÜÖng lai, khai giäng m¶t l§p 6 gÒm hai ban, thêm hai l§p d¿ bÎ, l§p 7 và l§p 8. Cä ba l§p h†p låi 132 h†c sinh trên t°ng sÓ 190 ngÜ©i ghi tên xin h†c gÒm có 115 h†c sinh ViŒt Nam, 17 h†c sinh Pháp, 29 h†c sinh Công giáo, còn låi 103 h†c sinh PhÆt giáo, Kh°ng giáo và Çåo th© cúng ông bà.

ñÎa ÇiñÙng trên nóc hai tÀng cûa tòa nhà chính, chåy dài trên 73 thܧc, ta có th< nhìn thÃy vŠ phía Nam là núi Ng¿ Bình, d¿ng lên nhÜ m¶t bÙc bình phong trÃn ng» ñài Nam Giao, nÖi h¢ng næm Hoàng lj ÇÙng chû Çàn các cu¶c t‰ lÍ trong cÜÖng vÎ Thiên tº cûa ngài.

TØ næm 1933 cho t§i 1939, thêm bÓn tòa nhà n»a ÇÜ®c hoàn thành tåo nên m¶t khÓi ki‰n trúc vuông vÙc hài hoà. NgÜ©i th¿c hiŒn là ki‰n trúc sÜ - thÀu khoán ñinh Doãn S¡c v§i Cha Douchet làm cÓ vÃn, trØ nhà nguyŒn ÇËp Çë thanh bai theo ki‹u m§i do m¶t thân h»u Pháp, ki‰n trúc sÜ André Duthoit, Çã t¥ng bi‰u ÇÒ án.

Cha Marie Duval

Vì ÇÃt nguyên là ÇÒng ru¶ng ÇÀm lÀy, nên móng phäi xây trên m¶t "rØng" tre già, giÓng Ç¥c biŒt không bao gi© møc nát, k› thuÆt xây cÃt Ƕc Çáo Ãy sau này chÙng tÕ là c¿c kÿ kiên cÓ, không bÎ hÜ hao gì dܧi bao nhiêu trÆn mÜa bom Çån trên kinh Çô.

S¿ chÃp thuÆn rÃt là khích lŒ cûa gi§i chính quyŠn th‹ hiŒn r¶ng l§n trong bu°i lÍ khai måc trÜ©ng Providence v§i s¿ hiŒn diŒn cûa các bÆc thân hào, các nhân vÆt quan tr†ng nhÜ cø Tôn ThÃt Hân, nguyên Phø Chánh Thân ThÀn, ông Lavigne, Công sÙ ñÓc thành phÓ Hu‰ cùng v§i ông Sogny, Chánh MÆt thám; VŠ phía Giáo h¶i có Cha Florent Zuchelli, ñåi diŒn ñÙc Khâm Mång Tòa Thánh, ñÙc Giám møc Dreyer (O.F.M).

VŠ thành phÀn ban giäng huÃn cûa nhà trÜ©ng, ñÙc Cha Chabanon không quän ngåi công khó "trÜng døng" các giáo sï thông thái nhÃt trong các vÎ thÙa sai nhÜ cha Lemasle (sau này là Giám møc ÇÎa phÆn), các Cha Dancette và Massiot, Cha NguyÍn Væn Thích, m¶t bÆc thâm nho và Ç¥c biŒt cha Ngô ñình Thøc (sau này là T°ng Giám Møc ÇÎa phÆn Hu‰), vŠ m¥t pháp lš là HiŒu trܪng cûa Thiên H¿u H†c ñÜ©ng vì Cha có b¢ng cº nhân Tri‰t h†c.

Ngoài ra còn m¶t sÓ giáo sÜ không ª trong Giáo h¶i nhÜ các ông TrÀn ñiŠn (sau này là ThÜ®ng NghÎ sï), Tôn ThÃt ñàm, TrÀn Væn Tuyên và Ç¥c biŒt ông Tå Quang Bºu (sau này là B¶ Trܪng B¶ ñåi H†c cûa B¡c ViŒt).

ChÜÖng trình giáo khoa rÆp theo mÅu Pháp quÓc, giäng dåy ti‰ng La Tinh ngay tØ l§p 6 (m¶t trong hai ban cûa l§p 6) và ti‰ng Hy Låp (l¿a ch†n, không b¡t bu¶c) b¡t Çàu tØ l§p 4 trª lên. Hai c° ng» này ÇÜ®c giao phó cho Cha Massiot (La tinh) và Cha Eb (Hy-Låp). Dï nhiên tr†ng tâm cæn bän là Pháp væn, giäng dåy sâu r¶ng cä ng» pháp lÅn væn chÜÖng.

Trong ÇÜ©ng hܧng Çó, chÜÖng trình giáo khoa n¥ng vŠ "nhân væn" nhÜng không phäi vì th‰ nhà trÜ©ng Ç¥t nhË phÀn toán h†c, trong quan Çi‹m r¢ng phäi nhÜ vÆy m§i bäo Çäm cho h†c sinh Çû cæn bän v»ng ch¡c và toàn diŒn. ThÆt vÆy, nh© cái vÓn h†c vÃn Ãy, sau này Ça sÓ h†c sinh Çã có th< r¶ng bŠ l¿a ch†n các ngành nghŠ Çû loåi: tÜ pháp, Çåi h†c, y khoa, binh nghiŒp và cä tu viŒn n»a.

VŠ sau, v§i th©i cu¶c Ç°i thay và nhân tâm bi‰n chuyña sÓ h†c sinh sau này du h†c tåi Pháp Çã th¿c nghiŒm thÃy rõ s¿ h»u hiŒu cûa chÜÖng trình giáo khoa vØa hÃp thø ÇÜ®c, tÓt nghiŒp dÍ dàng các trÜ©ng l§n nhÜ Polytechnique, Centrale, Cao Ç£ng ñiŒn h†c (E.S.E.), Cao h†c ThÜÖng mãi (HEC). . .

Tܪng cÀn nói thêm là không khí h†c tÆp tåi Thiên H¿u H†c ñÜ©ng Ç¥t trên nŠn täng k› luÆt mà vÅn không kém phÀn thân mÆt trong cách ÇÓi xº cûa thÀy dåy v§i h†c trò, cÛng nhÜ gi»a chúng bån vÖí nhau.

ñ< diÍn tä cái không khí trÜ©ng Providence hÒi Çó, không gì hÖn là nhÜ©ng l©i cho m¶t c¿u h†c sinh ÇÜ®c nhiŠu ngÜ©i bi‰t và do Çó, Çã ÇÜ®c bÀu chû tåo lÍ k› niŒm 25 næm thành lÆp Thiên H¿u H†c ñÜ©ng (1958) - bån Tôn ThÃt ThiŒn:

(. . . ) CÛng nhÜ nh»ng næm Çi hܧng Çåo, th©i gian h†c trÜ©ng "Providence" góp m¶t phÀn rÃt l§n trong s¿ tåo ÇiŠu kiŒn cho tôi ti‰n dÍ dàng trên ÇÜ©ng Ç©i sau này.

TrÜ©ng Providence là m¶t "trÜ©ng Tây" (dåy ti‰ng Pháp, theo chÜÖng trình tú tài Pháp) thành lÆp næm 1933. TÀm nhìn cûa nh»ng ngÜ©i sáng lÆp rÃt r¶ng, nên änh hܪng cûa trÜ©ng sau này cÛng rÃt l§n. TrÜ©ng cûa Giáo h¶i Công Giáo và là trÜ©ng Pháp, tÃt nhiên cÛng có hÆu s gây änh hܪng cho Công giáo và Pháp. NhÜng, n‰u có, thì h† cÛng rÃt kín Çáo và nhË nhàng, không tr¡ng tr®n và gây khó chÎu cho ngÜ©i khác. SuÓt mÃy næm h†c ª Çó (1936-1937 d‰n 1943-1944) tôi không hŠ tr¿c ti‰p ho¥c gián ti‰p bÎ thúc døc "rºa t¶i" hay "theo Tây".

TrÜ©ng rÃt l§n, tiŒn nghi dÒi dào, ban giáo huÃn khä kính, låi là trÜ©ng trung h†c tÜ bŠ th‰ ª miSn Trung. Do Çó, trÜ©ng thu hút h†c trò không nh»ng cûa toàn miŠn Trung, mà cä miŠn Nam, nhÃt là con em các gia Çình Công giáo.

Tuy trÜ©ng thâu nhÆn cä h†c sinh Pháp lÅn ViŒt, tôi không hŠ cäm thÃy có phân biŒt "Tây Nam". Các giáo sÜ và các cha ÇÓi xº h†c sinh Pháp và ViŒt rÃt ÇÒng ÇSu. Có bŠ bênh h†c sinh ViŒt là khác. Ví dø, khi có Çánh l¶n gi»a h†c sinh Pháp và ViŒt, mÃy cha thÜ©ng båt tai mÃy cÆu Tây con trܧc !

(. . . ) ñiŠu thÙ hai tôi thÃy cÀn ghi nhÆn vŠ trÜ©ng Providence là ª Çó tôi ÇÜ®c giáo huÃn rÃt kÏ lÜ«ng, Ç¥c bi‰t vŠ sinh ng» - Pháp và Anh - Các thÀy giáo Pháp cÛng nhÜ ViŒt, vØa nhiŠu khä næng, vØa dåy rÃt tÆn tâm chu Çáo, vØa nghiêm túc, Çòi hÕi nhiŠu ª h†c sinh s¿ cÓ g¡ng. Nh© Çó sau này tôi d¿ thi và theo h†c các trÜ©ng Çåi h†c l§n cûa Anh (nhÜ London School of Economics), cÛng nhÜ cûa Thøy sï dÍ dàng. . .

NhÜ trên Çã trình bày, møc Çích trܧc tiên cûa trÜ©ng Providence là tuy‹n døng m¶t ban giäng huÃn có khä næng, phÀn l§n ÇÜ®c gªi t§i tØ dòng ThØa Sai Paris, thÕa mãn dÜ®c ܧc v†ng và nhu cÀu các gia Çình thÜ®ng lÜu vùng ñ‰ ñô, cho con cái h† m¶t nŠn giáo huÃn tÓt, mª mang trí tuŒ tinh thÀn và Çåo ÇÙc, hâù sau này có th‹ gánh vác trách nhiŒm cûa mình khi trܪng thành.

TÃt nhiên là nhà trÜ©ng cÛng phäi chuy

I- 1933-1945: giai Çoån thành lÆp:

Trong giai Çoån này, trào lÜu cÛng nhÜ th©i cu¶c ÇÜa t§i s¿ ÇÜÖng nhiên, là muÓn ti‰p tøc h†c sau khi tÓt nghiŒp Tú Tài, thì phäi Çi Pháp Ç< khai thác cái vÓn h†c vÃn Çã Çåt ÇÜ®c.