Ca sĩ Thanh Lam và nhạc Trịnh Công Sơn

 Ca sĩ Thanh Lam vừa trình diễn nhạc Trịnh Công Sơn với một phong cách độc đáo chẳng giống ca sĩ nào từ trước đến nay. Thú thực là tôi chỉ biết được "giai thoại" này qua báo chí  mô tả và những bài phê bình của bạn bè mến mộ Trịnh Công Sơn vì nhạc sĩ họ Trịnh này đã có thời gian học chung lớp với chúng tôi ở bậc trung học. Ngoài ra tôi chưa hề được sờ bằng tay, nhìn tận mắt và nghe tận tai rồi thưởng thức bằng tâm hồn buổi trình diễn củaThanh Lam hiện đang gây nhiều tiếng vang trong trong giới thưởng ngoạn ca nhạc trong cũng như! ; ngoài nước Việt Nam của chúng ta. Nhân cơ hội này tôi muốn "loạn bàn" về cách thức thưởng thức ca nhạc do các ca sĩ trình diễn trực tiếp trên sân khấu hay trên DVD.

Xin thưa với quý vị rằng thì là những ý kiến của tôi sau đây thật thô thiển và không mang một tí ti tính cách chuyên môn về âm nhạc vì kiến thức của tôi về âm nhạc chỉ là một con "zero" tròn vo như quả trứng gà. Tôi chỉ đơn thuần là một thính giả thật bình thường, một người ham mê ca nhạc, biết nghe và biết mê những bản nhạc hay, chỉ biết là hay mà không biết giải thích tại sao lại hay, biết chê những bản nhạc không hay vì không lọt lỗ tai bình thường của một người nghe nhạc hoặc là không hạp Ỷ thích của tôi cũng như một món ăn không hạp khẩu vị. Thế thôi ! Và chỉ thế thôi !  Từ thuở còn cắp sách đến trường, trên bàn học của tôi luôn luôn có một cái "radio" đang phát thanh những bài ca tân nhạc hay cải lương, hát bội hay là những buổi truyền thanh tường thuật các trận đấu bóng tròn do kỶ giả thể thao Huyền Vũ đảm trách. Thường thường là tôi nghe tân nhạc. Tôi nghe nhạc như một cần thiết để giúp tôi khỏi "lo ra" để tôi tập trung tư tưởng vào công việc tôi đang làm, để trí óc tôi khỏi đi lang bang từ sự việc này đến vấn đề khác, nói theo tiếng! Tây là để cho tâm trí  tôi khỏi

"battre la campagne" tức là khỏi "bát" đồng quê cũng như là "bát" phố đấy mà. Thật là mâu thuẩn phải không quỶ vị ! Nghe nhạc để tập trung tư tưởng thì thật là kỳ dị ! Nhưng quả thực như vậy ! Tôi nghe ca nhạc trong lúc đang giải các bài toán hình học, trong lúc đang tìm giải đáp cho một bài toán đại số, trong lúc đang tìm Ỷ tứ cho một bài luận văn. Lời ca tiếng nhạc đi vào tâm trí tôi tạo cho tôi một sự thăng hoa của trí óc giúp cho tôi lắng đọng tâm tư để tập trung vào công việc . Nếu không có ca nhạc thì tâm hồn tôi sẽ &! #273;i hoang. Vì vậy mà tôi nghe nhạc gần như suốt ngày đêm, trong lúc làm việc, trong lúc nghỉ xã hơi, trong lúc lái xe, trong lúc ngủ.

Dĩ nhiên là có loại nhạc tôi thích nghe và có loại nhạc tôi ghét. Sở thích của tôi là loại nhạc êm dịu, nhạc thính phòng, nhạc dân ca. Vì thế mà mỗi lần tôi đi dự tiệc cưới là mỗi lần tôi đau khổ vì phải chịu cực hình lỗ tai bị tra tấn bằng tiếng nhạc ầm ĩ phát ra từ những cái loa thiệt là "loa". Những tiếng trống, tiếng xập xoã vang tai điếc óc thật là một đại hoạ cho tôi. Tại sao lại không có một ban nhạc nào chơi nhạc êm dịu trong tiệc cưới nhỉ ?

Đấy cũng là lý do tại sao tôi chỉ mua những DVD của Thuý Nga Paris mà không mua DVD của Trung Tâm Asia chuyên trị nhạc mới. Nhạc cổ điển thuộc thời kỳ tiền chiến và nhạc êm dịu trữ tình của các nhạc sĩ như Đan Thọ, Từ Công Phụng, Ngô Thuỵ Miên và Trịnh Công Sơn vv.. là loại nhạc tôi yêu thích. Tôi thích âm điệu nhẹ nhàng , êm dịu, tôi mê lời ca đẹp như thơ, tình tứ như ca dao của các nhạc sĩ nổi danh nêu trên. Không phải ca sĩ nào cũng có thể hát "đạt" các bài ca của các nhạc sĩ mà tôi mến mộ vì thế tôi cũng "kén" ca sĩ lắm. Nhạc của Từ Công Phụng mà do chính tác giả! ; trình bày thì phải nói là tuyệt cú mèo. Hát thật từ tốn, nhẹ nhàng, truyền cảm  và dễ dàng . Nhìn Ca Nhạc sĩ Từ Công Phụng trình diễn nhạc của chính ông sáng tác, người ta có cảm tưởng như ai cũng có thể ca được vì thấy phong cách của ông qúa khoan thai, phong lưu, nhàn nhã,  không một tí cố gắng lúc lên giọng hay xuống giọng. Nhưng ca được như ông tưởng chẳng có mấy ai. Đấy là vấn để "thẩm âm" lúc thuởng thức ca nhạc. Ngoài ra trình diễn một bài ca cho "tới bến" còn cần một yếu tố khác không kém phần quan trọng . Đấy là vấn đề "thẩm mỹ". Ca sĩ d[1]! 97; nhiên cần phải có một chút nhan sắc, nhan sắc đây không hẳn chỉ thuần tuỶ là nét hài hoà duyên dáng của dung mạo mà còn là phong cách trình diễn duyên dáng, tự nhiên, nhàn nhã, khoan thai, trôi lướt êm ả như mặt nước hồ thu không gợn sóng. Tôi muốn nói đến kỷ thuật phát âm hay xướng thanh, không biết tôi có dùng đúng những từ ngữ chuyên môn không. Ý tôi muốn nói là khi lên giọng hay xuống giọng người xem trình diễn không thấy được những cố gắng gần như đau khổ hay tuyệt vọng của ca sĩ với những đường gân cổ nổi lên cuồn cuộn như những chiếc đủa, hay đôi mắt nhắm nghiền không diễn tả tâm tình của bài ca mà lại cho thấy một sự cố gắng tột cùng của ca sĩ mà trình độ kỷ thuật còn yếu kém. Đấy chỉ là những cảm nhận của khán giả hay của riêng tôi chứ thực ra thì ca sĩ  đó có một trình độ kỷ thuật rất cao, có thể như thế. Nhưng ở đây tôi muốn nêu lên một quan niệm thuộc vấn đề thẩm mỹ của người ca sĩ. Tôi còn nhớ một hôm tôi đi nghe nhạc thính phòng trình diễn các ca khúc của nhạc sĩ Từ Công Phụng, một  khán thính giả đã bực tức phát ngôn : "Trời ơi sao lại nhắm tít mắt lại thế kia " Tôi suỶt bật cười nhưng cũng công nhận là cô ca sĩ này hát rất "tới" nhưng giá cô đừng nhắm mắt lại thì chắc chắn là "tới" thật sự không thể chối cải được,"tới bến" luôn bác tài. Đấy, hát " tới "không chỉ là do kỷ thuật mà còn cần đến vấn đề thẩm mỹ trong lúc trình diễn nữa. Hát tự nhiên, không làm dáng thái quá lúc muốn diễn tả Ỷ tình của câu ca như một nữ ca sĩ đã một thời là đề tài "chọc quê" của một nhóm hài kịch. Nét mặt đ! ;au khổ, mồm méo, chân tay giật lia lịa như lúc động kinh, luôn nhăn nhó khổ sở dù lời ca đang tươi vui tình tứ thì thật là làm nãn lòng khách thưởng lãm. Còn nhớ ca sĩ  L. T. của một thời xa xưa trong cuốn phim "Mưa lạnh hoàng hôn", cô ca bài ca này thật khó có ca sĩ nào đạt đến mức thành công như cô nhưng tiếc thay mỗi lần cô lên giọng cao, thật cao, vút tận mây xanh thì hai hàm răng cô nghiến lại khít rịt khiến người xem thầm tiếc cho một tài năng hiếm có trong nền ca nhạc Việt Nam dạo đó. Và tôi nghĩ là cô cũng Ỷ thức được điều thiếu! sót này trong nghệ thuật trình diễn ca nhạc của Cô nên Cô đã giả từ sân khấu thật sớm để lại sự tiếc nuối cho thính giả và cho riêng tôi. Thử tưởng tượng Trần Thái Hoà hay Ngọc Hạ trong lúc trình diễn mà nhắm nghiền đôi mắt, nét mặt nhăn nhó đau khổ thì quỶ vị có còn hâm mộ giọng ca của hai ca sĩ này như hiện nay không hay là quỶ vị chỉ muốn nghe mà không muốn xem trình diễn. Đấy là trường hợp đau khổ đã đi vào truyền thuyết của tiếng sáo Trương Chi.

Nãy giờ tôi lang bang đi ngoài đề quá xa, có lẽ vì thiếu tiếng nhạc để cho tôi tập trung tư tưởng như tôi đã thưa trình với quỶ vị trên đây. Bây giờ mời quỶ vị nghe giọng ca của Thanh Lam trong CD mang tên: "Cho Em một ngày" . Tôi chọn CD này vì trong 10 bản nhạc do Thanh Lam ca trong CD đã có bản :"Tôi ru em ngủ" của nhạc sĩ Trịnh công Sơn.

Thanh Lam bắt đầu bản nhạc với lời ru à ơi mượt mà âm vang tiếng ru ngọt ngào êm ái của một trời tình tứ thương yêu . Điệu nhạc đã lướt đi thật trầm bổng và thật chậm như nghẹn ngào trong khắc khoải. Nếu tôi nhớ không lầm thì các ca sĩ khác khi trình bày bản nhạc này đã không kéo dài âm điệu lê thê như một ngày mưa dầm xứ Huế nơi sinh trưởng của nhạc sĩ họ Trịnh.

Tôi xin cố gắng mô tả lối trình diễn uyễn chuyễn và "fantaisie" của Thanh Lam trong đoản khúc cuối của bài ca:

"Tôi ru em ngủ một sớm mùa Xuân, Em hôn một nụ hồng., hỏi thăm về giọt nắng.

Tôi ru em ngủ Hạ cũng vừa sang, Em hôn lên tay mình, Để chua xót tình trần."

 Thanh Lam đã rất "điệu" khi ngắt quảng chữ "Tôi" với chữ "ru em" tạo nên một tiếng thổn thức thật não nề. Tiếng "Em" cũng bị cố ý tách rời khỏi chữ "hôn" để thính giả phải đợi chờ diễn biến của một hành động mô tả qua lời ca đẹp như một tiếng thơ (một nét độc đáo trong ca khúc Trịnh Công Sơn) tạo nên một tiết tấu và một tình cảm thật khó diễn đạt bằng ngôn từ...

"Tôi... ru em ngủ ...Hạ cũng vừa sang". Cũng với ý hướng như câu trên, chữ "Tôi "và chữ "Hạ" được tách rời  đứng một mình trong một  vài giây để tạo nên một "effet" tâm lý rồi chữ   "Hạ" lại được thốt lên như một tiếng thở dài buông trôi tất cả những Ỷ tình tha thiết đượm một chút chán chường, mệt mõi. 

Rồi, "Em hôn lên tay mình, để chua xót tình trần" được hát đi hát lại 3 lần trong hơi thở mong manh như tơ trời. Muốn nghe được lời ca, ta phải mở volume thật lớn nếu không muốn chỉ nghe tiếng thều thào trong hơi thở. Tiếp theo là một tiếng "thở ra" não nuột phát âm thật rõ bằng chữ "Ha!" mệt mõi chán chường.  Và tiếp nối lại là câu "Em hôn lên tay mình "cất lên nhẹ thật nhẹ như không muốn cho thính giả nghe. Như vậy thì Thanh Lam đâu có gào hét khi trình bày ca khúc của họ Trịnh. Ca sĩ chuyên về gào thét là Phương Thanh ."Tôi không thích, tôi chưa thích! (nh+! 2; phát ngôn của một nhân vật đứng đầu ngành hàng không Việt Nam ) Nhưng nếu quỶ vị nghe Phương Thanh hát nhạc êm dịu xuống giọng "xề" thì cũng hấp dẫn lọt lỗ tai lắm đấy thưa quý vị.

Thú thật tôi không biết Thanh Lam có diễn tả đúng tâm trạng của Trịnh Công Sơn khi nhạc sĩ ru người "em gái" nhỏ của mình hay không. Nhưng nghe Thanh Lam hát tôi bỗng cảm nhận như nghe được một cái gì thật mới lạ mà từ lâu tôi không tìm thấy trong các ca khúc của họ Trịnh khi được các sĩ hát trước đây, nhất là Khánh Ly, một "chuyên viên" của ca khúc Trịnh Công Sơn.

Cái mới lạ mà Thanh Lam thổi vào trong các ca khúc của Trịnh Công Sơn nếu Thanh Lam gào thét đúng lúc, đúng chổ, không cường điệu thái quá, theo tôi là một nét độc đáo trong phong cách trình diễn ca nhạc của người nữ ca sĩ xinh đẹp mỹ miều và duyên dáng này. Nếu nhạc sĩ Trịnh Công Sơn còn sống chắc ông sẽ mĩm cười chấp nhận cái ngộ nghĩnh của giòng nhạc do chính ông sáng tác nhưng không ngờ lại có thể biến thái độc đáo như vậy.

 Tôi cũng xin mời quý vị nghe CD của Thanh Lam mang tên Lá Thư trong đó quý vị sẽ nghe Thanh Lam rất "điệu nghệ" và rất "đa dạng" với nhiều biến thái hoàn toàn mới lạ khi trình bày những ca khúc tiền chiến bất hủ trong nền ca nhạc Việt Nam như Tà áo xanh, Suối mơ, Lá đỗ muôn chiều vv... 

Quý vị đã nghe Thanh Lam ca trong hai CD tôi vừa giới thiệu rồi chứ gì ? Bây giờ xin mời quý vị cùng tôi xem và nghe Thanh Lam trình diễn trong DVD nhan đề "Em và Tôi". Duyên dáng, ngọt ngào và rất dễ thương! Thanh Lam là hiện thân của "thẩm âm " và "thẩm mỹ" trong con người của một ca sĩ nhất là khi cô ca những bài ruột của cô như "Giọt nắng bên thềm" (bài ca mang đến cho cô một giải thưởng) "Em và tôi" vv... và "Như cánh vạc bay: của Trịnh công Sơn. Thanh Lam không gào hét như phong cách của các ca sĩ thuộc thế hệ trẻ ngày nay đâu, không múa may quay cuồng như các vũ công hay các ca sĩ nặng phần trình diễn đâu. Thanh Lam ca với hết cả tâm hồn, diễn xuất thật tự nhiên, làn hơi phong phú và có nhiều câu Thanh Lam lên cao vút để rồi đột ngột ngột rơi xuống trong tỉnh lặng, âm thanh gần như không thoát ra khỏi vành môi để thính giả chỉ có thể nghe được bằng mắt khi nhìn môi nàng y hệt như người điếc nhìn người đối thoại để nghe vậy. "Như cánh vạc bay" đã được Thanh Lam ca rất đạt bằng một phong cách mới, bằng lối hoà âm khác xa với nguyên thuỷ của bài ca với tiết tấu nhịp điệu hoàn toàn mới nhưng vẫn giữ được những nét hay và đẹp của Trịnh Công Sơn.

Tôi nghĩ Thanh Lam khi đổi mới nhạc Trịnh Công Sơn bằng một phong cách trình diễn mới  là muốn phổ biến nhạc họ Trịnh theo một đường hướng mới hoàn toàn không có ý phá hư một giòng nhạc được đại chúng yêu chuộng . Vậy ta hảy cứ để cho Thanh Lam khám phá những nét hay đẹp và mới lạ trong giòng nhạc Trịnh Công Sơn để chờ một ngày nào đó giới thưởng ngoạn sẽ phê phán khi họ đã chín muồi trong cảm nhận thật vô tư và hảy chờ xem đường hướng mới trong phong cách trình diễn nhạc Trịnh Công Sơn có còn được hưỏng ứng nồng nhiệt hay không . Thời gian sẽ phê phán chính xác Thanh Lam trong xu hướng mới của cô và lúc bấy giờ Thanh Lam sẽ chấp nhận lời phê phán đó, tâm phục và khẩu phục, tôi nghĩ như thế. 

 Để chấm dứt bài "loạn bàn" của tôi về Thanh Lam và ca khúc Trịnh Công Sơn, tôi xin mượn lời của ca sĩ Hồng Nhung một thời rất thân thiết với nhạc sĩ họ Trịnh trong giai đoạn cuối đời đến độ nhạc sĩ đã đưa tên móc nôi của cô là "Bống" vào trong một ca khúc của ông.  

Đây, ca sĩ Hồng Nhung phát biểu:"Nhạc Trịnh Công Sơn là nhạc của tất cả mọi người, người chuyên có thể hát dở, người không chuyên có thể hát hay. Mỗi người sẽ hát nhạc Trịnh bằng cảm nhận của họ. Tôi hoàn toàn tôn trọng những lối thể hiện khác nhau của những đồng nghiệp của mình"

Hoàng Lão Tà ( Thu Cali năm 2005 )